নদী বান্ধ

বৃহৎ নদীবান্ধ-------আজি এক বিভীষিকা 

  চমুকৈ নদীবান্ধ এনে এটা ব্যৱস্থা যাৰ সহায়ত নদী এখনৰ প্ৰৱাহিত পানীক প্ৰয়োজন মতে ধৰি ৰাখিব বা এৰিব পাৰি আৰু সেই পানীক বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হ’য়৷ লগতে কিছুমান আনুষংগিক উদ্দেশ্য হৈছে জলসিঞ্চন, বাননিয়ন্ত্ৰণ আদি৷ বৃহৎ নদীবান্ধ সম্পৰ্কে কৰা এক প্ৰশ্নৰ উত্তৰত বিশিষ্ট পৰিবেশবিদ সুন্দৰলাল বহুগুণাই কৈছিল“ নদীৰ স্বাভাৱিক গতিক বাধাগ্ৰস্ত কৰাটো উচিত নহয়৷ কাৰণ নদী মানে কেৱল পানীখিনিয়েই নহয়, ইয়াৰ লগত জড়িত জৈৱতন্ত্ৰটোও সাঙোৰ খাই আছে------”৷ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশত তিনি লাখৰ ওপৰৰ বান্ধ নিৰ্মাণ হৈছে৷ সত্তৰৰ দশকলৈকে পৃথিৱীৰ উন্নত তথা উন্নয়নশীল দেশসমূহত বহুতকেইটা বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হ’ল৷ বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰিবেশবিদ সকলে বহুকেইটা নদী বান্ধৰ ওপৰত কৰা বস্তুনিষ্ঠ গৱেষণাত প্ৰকাশ পালে, বৃহৎ বান্ধৰ ঋণাত্মক দিশসমূহ৷ মানৱ সমাজ আৰু সভ্যতা তথা পৰিবেশৰ ভাৰসাম্যতাৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলোৱা বাবে বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণৰ ধাৰণাটো উন্নয়নৰ পৰিপন্থী বুলি চিহ্নিত কৰিলে৷ ফলত আজি প্ৰথম বিশ্বৰ দেশসমূহতৰ প্ৰায়বোৰতে বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ নিষিদ্ধ৷

       কিন্তু আমাৰ দেশ ভাৰতত এতিয়াও বৃহৎ বান্ধৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য পূৰ্ণগতিত চলি আছে৷ আমাৰ অসমৰ ধেমাজি জিলাৰ গেৰুকামুখত সোৱণশিৰি নদীৰ ওপৰত নিৰ্মীয়মাণ বৃহৎ নদীবান্ধটো হ’ব ভাৰতৰ ভিতৰত বৰ্তমানলৈকে নিৰ্মিত সৰ্ববৃহৎ নদীবান্ধ, যাৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন ক্ষমতা ২০০০ মেগাৱাট৷

      সাধাৰণতেই নদীবান্ধবোৰ প্ৰকৃতিৰ বিৰুদ্ধে লোৱা ব্যৱস্থা৷ এটা নদীবান্ধৰ (ক্ষুদ্ৰ বা বৃহৎ যিয়েই নহওক) ফলত আৰ্থ-সামাজিক দিশত তথা পৰিবেশৰ ওপৰত কিছুমান বিৰূপ প্ৰভাৱ হৈছে-------- 

     (১) নদীৰ জীৱকুলৰ বিস্তৰ ক্ষতি৷

     (২) নদীৰ বান্ধৰ নামনিৰ অংশৰ দুয়োপাৰে থকা প্লাৱন-ভূমিৰ উৰ্বৰতা নোহোৱা হয়৷ কাৰন নদীৰ বাঢ়নী পানীয়ে কঢ়িয়াই নিয়া পলসে প্ৰতিবছৰে এইবোৰৰ উৰ্বৰতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ৰাখে৷

     (৩) নদীৰ দুয়োপাৰে থকা ক্ষুদ্ৰ বনাঞ্চল বোৰৰ ক্ষতি৷

     (৪) যেতিয়া নদীৰ বান্ধৰ পানী এৰি দিয়া হয়, তেতিয়া নদীখনত সৰু বানৰ সৃষ্টি হয়৷ হঠাতে হোৱা এনে সৰু বানে নদীৰ তলিৰ পৰা গেদ, বালি, বোকা আদিৰ লগতে তাত গজা জলজ্‌ উদ্ভিদবোৰ ধুৱাই নিয়ে৷ বাৰে বাৰে হোৱা এনে বানৰ ফলত নদীখনৰ তলিত কেৱল ৫০/৬০ মি:মি:কৈ ডাঙৰ আকাৰৰ শিলৰ টুকুৰাবোৰহে ৰৈ যায়, যাৰ ফলত নদীখন জীৱশূণ্য শিলাময় নদীলৈ পৰিৱৰ্তিত হ’য়৷

      (৫) বান্ধৰ পানী এৰি দিওঁতে “reservoir”ৰ তলৰ অংশৰ পানী এৰি দিয়া হয় আৰু reservoirৰ গভীৰতাৰ বাবে এই পানীৰ উষ্ণতা সাধাৰণ উষ্ণতাতকৈ বহু কম হয়৷ ইয়াৰ ফলতো নামনি অংশৰ জীৱকূলৰ বিস্তৰ ক্ষতি হয়৷

     (৬) বান্ধৰ নামনি অংশত নদীৰ দুয়োপাৰৰ অঞ্চলৰ ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰে৷ নদীখনত পানী কমি যোৱাৰ বাবে কাষৰ ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰো তললৈ যায়৷ উল্লেখযোগ্য যে মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা এই ভূ-গৰ্ভস্থ পানীয়েই পূৰণ কৰে৷

        গেৰুকামুখৰ বান্ধটোৰ ক্ষেত্ৰত এইটোৰ সমস্যাৰ উপৰিও বেলেগ সমস্যা সাঙোৰ খাই আছে৷ যিটোৱে কেৱল নদীখনক জীৱিকা হিচাপে লৈ পৰিয়াল চলাই থকা মানুহখিনিক বা নদীৰ কাষত খেতিবাতি কৰি থকা মানুহকেইজনৰ জীৱন ধ্বংস কৰি নেৰে, ই গোটেই অসমৰ আৰ্থ-সামাজিক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব৷ সমস্যাটো হৈছে বান্ধটো ধ্বংস হোৱাৰ ভয়৷ যিদিনাই বান্ধটো ধ্বংস হ’ব , অসমৰ কেইবাখনো জিলা মৰিশালিত পৰিণত হব৷ বান্ধটো নিৰ্মাণৰ বিৰোধিতা কৰা প্ৰধান ভূ-তাক্তিক কাৰণবোৰ হৈছে--- 

      (১) অঞ্চলটো অতিকৈ ভূমিকম্প প্ৰৱণ৷ যিকোনো সময়তে ভূমিকম্পই বান্ধটো ধ্বংস কৰি পেলাব পাৰে৷

        (২) গেৰুকামুখৰ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা ঠাইৰ শিলবোৰত বহুটো সৰু-ডাঙৰ চ্যুতি(fault) আছে৷

         (৩) বান্ধৰ“ reservoir”ত যি বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী জমা হ’য়, সেই পানীৰ ভৰে অঞ্চলটোৰ শিলবোৰত থকা চ্যুতিবোৰক সক্ৰিয় কৰি তুলিব৷ অৰ্থাৎ চ্যুতিৰ দুয়োপাৰে বৰ্তমান স্থিতাৱস্থাত থকা শিলবোৰ পুণৰ গতি কৰিব পাৰে৷ এনে ক্ষেত্ৰত ভূমিকম্প নোহোৱাকৈ বান্ধটোৰ অনিষ্ট হ’ব৷

        (৪) বান্ধ নিৰ্মাণ হোৱা ঠাইৰ শিলবোৰ সহজে ভাঙিব পৰা বিধৰ৷

     ১৯৫০ চনত অসমত হোৱা ভূমিকম্পত সোৱণশিৰি নৈত হোৱা ভুমিস্খলনৰ ফলত নৈখনত তিনিদিনৰ কাৰনে এটা প্ৰাকৃতিক বান্ধৰ সৃষ্টি হৈছিল, আৰু যেতিয়া তিনিদিনৰ পাচত বান্ধটো ধ্বংস হৈছিল, ই সমগ্ৰ নামনিৰ অঞ্চল সম্পূৰ্ণ ৰূপে বিধ্বস্ত কৰিছিল৷ সেই ক্ষতিপূৰণৰ বাবে এটা দশকতকৈও বেছি সময়ৰ প্ৰয়োজন হ’ল৷ তেতিয়াৰ  জনসংখ্যা আছিল বৰ্তমানতকৈ বহুগুণ কম৷ সেই একেধৰণৰ দুৰ্যোগ এতিয়া হ’লে বহু বেছি পৰিমাণৰ ধ্বংসলীলা আনিব৷

      আমি নিজৰ অলপ বিদ্যুতৰ প্ৰয়োজন পূৰাবৰ বাবে আহিব লগা প্ৰজন্মক বিপদলৈ ঠেলি দিছোঁ৷ তাকো তাত উৎপন্ন হোৱা নগণ্য অংশহে আমি(অসমে) পাম৷ তাতকৈ যদি আমি সকলোৱে অলপ অলপকৈ বিজুলী শক্তি বচাও তেন্তে ভৱিষ্যতলৈ আমি শক্তি বচাই থ’ব পাৰিম৷

     শেহতীয়াকৈ অৰুনাচল প্ৰদেশৰ দিবাং উপত্যকাৰ প্ৰতি ভাবুকি আহি পৰিছে ৷ তাত Dibang Multipurpose Project বুলি এটা বান্ধ নিৰ্মাণৰ কথাবতৰা চলি আছে৷ এই বান্ধটো নিৰ্মাণ হ’লে আঢ়ৈ লাখৰ ওপৰৰ গছ কটা যাব৷ উপত্যকাত বিচৰণ কৰা বিভিন্ন দুৰ্লভ জীৱজন্তু শেষ হৈ যাব৷ তাৰ বিৰূপ প্ৰভাৱ আমাৰ অসমৰ ওপৰতো পৰিব৷ বিভিন্ন প্ৰকৃতি প্ৰেমী সংগঠনে এই বান্ধ নিৰ্মাণৰ বিৰোধিতা কৰিছে৷

       আমাৰ এই ধুনীয়া ধৰাখন ৰক্ষা কৰিবলৈ হ’লে আমি প্ৰকৃতি ধ্বংস হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবই লাগিব৷ নিজৰ স্বাৰ্থ পৰিত্যাগ কৰিলেহে আগন্তুক বিপদৰ পৰা ভৱিষ্যত প্ৰজন্মক ৰক্ষা কৰিব পাৰিম৷